Synagoga w Bytomiu

Synagoga w Bytomiu

Synagoga w Bytomiu, zbudowana w latach 1868–1869, stanowiła ważny element architektoniczny oraz kulturowy miasta. Położona przy Friedrich Wilhelm Ring, obecnie znanym jako plac Grunwaldzki, była świadectwem długiej historii żydowskiej społeczności w Bytomiu. Niestety, w wyniku tragicznych wydarzeń na początku XX wieku, synagoga została zniszczona, a jej historia pozostaje żywa w pamięci mieszkańców i dokumentach historycznych.

Historia budowy synagogi

Koncepcje budowy nowej synagogi pojawiły się w latach 60. XIX wieku, kiedy to stara synagoga nie spełniała już potrzeb rosnącej społeczności żydowskiej. W wyniku rozbiórki starego budynku, 25 maja 1868 roku uroczyście wmurowano kamień węgielny pod nową synagogę. Projektantem obiektu był berliński architekt Freuding, natomiast budowniczym Paul Jackisch, który zrealizował wizję architekta przy wsparciu miejscowej firmy Ritter.

Uroczyste otwarcie nowej synagogi miało miejsce 2 lipca 1869 roku. Obiekt szybko stał się centralnym miejscem życia religijnego i kulturalnego dla żydowskiej gminy wyznaniowej w Bytomiu. Wkrótce po otwarciu, w 1889 roku, synagoga została rozbudowana w kierunku wschodnim pod kierunkiem Paula Jackischa. Prace te miały na celu dostosowanie wnętrza do rosnącej liczby wiernych oraz poprawienie funkcjonalności budynku.

Przebudowy i zmiany wnętrza

W latach 1897–1901 synagoga przeszła kolejną przebudowę wnętrza pod kierunkiem architekta F. E. Neumanna. Wprowadzone zmiany obejmowały m.in. dodanie dwóch świetlików nad chórem, z których jeden miał oryginalny podział w kształcie gwiazdy Dawida. Te innowacje architektoniczne przyczyniły się do zwiększenia estetyki wnętrza oraz poprawienia warunków oświetleniowych podczas modlitw i ceremonii religijnych.

Tragiczne wydarzenia Nocy Kryształowej

Jednak historia synagogi w Bytomiu ma również mroczną stronę. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, podczas tzw. Nocy Kryształowej, synagoga została spalona przez bojówki Schutzstaffel i Sturmabteilung. To brutalne zdarzenie było częścią szerokiej akcji represyjnej wobec Żydów w Niemczech i na terenach zajętych przez nazistów. Po pożarze ruiny synagogi zostały rozebrane, a ich pozostałości prawdopodobnie wsypano do okolicznych stawów, a teren wyrównano.

Pamięć o synagodze

Pomimo zniszczenia synagogi, pamięć o niej przetrwała dzięki różnym inicjatywom upamiętniającym jej istnienie. W dniu 9 listopada 2007 roku, dokładnie w 69. rocznicę Nocy Kryształowej, odsłonięto tablicę pamiątkową na miejscu, gdzie niegdyś stała synagoga. Tablica została zaprojektowana przez artystę plastyka Stanisława Pietrusę i ufundowana przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec oraz gminę Bytom.

Na tablicy widnieje napis w czterech językach: polskim, angielskim, niemieckim i hebrajskim, który brzmi: „W tym miejscu stała wybudowana w 1869 roku bytomska synagoga będąca świadectwem wiekowego pokojowego współistnienia wspólnoty żydowskiej w historii miasta. Została zburzona przez niemieckich nazistów w noc kryształową 9/10 listopada 1938 roku.” Uroczystość odsłonięcia tablicy zgromadziła wielu gości, w tym konsulów Niemiec i Izraela oraz przedstawicieli lokalnych władz.

Architektura synagogi

Architektura synagogi w Bytomiu była wyjątkowa i odzwierciedlała styl mauretański. Murowany budynek został zaprojektowany na planie prostokąta. We wnętrzu znajdował się prostokątny przedsionek prowadzący do obszernej głównej sali modlitewnej. Salę otaczały galerie dla kobiet, które były wsparte na żeliwnych kolumnach z mauretańskimi głowicami.

Bardzo ciekawym elementem architektonicznym był bogato zdobiony Aron ha-kodesz znajdujący się na ścianie wschodniej sali modlitewnej. Jego dekoracje nawiązywały do stylu bizantyjsko-neoromańskiego i były zwieńczone tablicami Dekalogu.

Fasada główna budynku była zwieńczona dwoma wieżami z cebulastymi kopułami oraz ryzalitem ozdobionym tablicami Dekalogu. Na elewacjach bocznych znajdowało się pięć półokrągłych okien zapewniających naturalne światło wewnątrz obiektu. Całość nakrywał dach dwuspadowy, a elewacje budynku pokryte były poziomymi czerwonymi i żółtymi pasami, co nadawało mu charakterystyczny wygląd.

Zakończenie

Synagoga w Bytomiu jest przykładem nie tylko pięknej architektury mauretańskiej, ale także świadectwem bogatej historii żydowskiej społeczności tego miasta. Jej zniszczenie podczas Nocy Kryształowej symbolizuje tragiczne wydarzenia związane z Holokaustem oraz wymazanie kultury żydowskiej z wielu polskich miast. Odsłonięcie tablicy pamiątkowej to ważny krok w kierunku przypomnienia o tej historii oraz uhonorowania pamięci tych, którzy stracili życie i kulturę przez działania reżimu nazistowskiego.

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).